Taboes: het onbespreekbare bespreekbaar maken

Waarom zwijgen we over bepaalde onderwerpen? In organisaties, in families, in de samenleving – overal bestaan ongeschreven regels over wat wel en niet ter sprake mag komen. Taboes bepalen niet alleen waar we over zwijgen, maar ook hoe we denken, handelen en met elkaar omgaan. Ze kunnen beschermend werken, maar ook beperkend. Het doorbreken van taboes vraagt moed, inzicht en het vermogen om ongemak te doorstaan. Deze pagina verkent de verschillende gedaanten waarin taboes zich manifesteren en biedt handvatten om het onbespreekbare bespreekbaar te maken.

Taboes als fundament van de orde

Taboes zijn meer dan ongemakkelijke onderwerpen die we liever vermijden. Ze vormen een essentieel onderdeel van hoe samenlevingen zich organiseren en wat zij als heilig of onaantastbaar beschouwen. Filosoof Paul Frissen laat in zijn werk zien dat taboes fungeren als grenzen die de sociale en politieke orde vorm geven. Niet elk taboe hoeft doorbroken te worden – sommige vervullen een beschermende functie die we pas waarderen wanneer ze verdwijnen.

Het onbespreekbare op de werkvloer

In organisaties manifesteren taboes zich op subtiele wijze. Het zijn de onderwerpen waar in de wandelgangen over gefluisterd wordt, maar die nooit de bestuurskamer bereiken. Het zijn de spanningen die iedereen voelt maar niemand benoemt. Dit collectieve zwijgen – dit gedoe – kan organisaties lamleggen en innovatie in de weg staan.

De auteurs Jacqueline Jansen en Joop Swieringa wijzen op een paradox: juist in organisaties die zichzelf als open en transparant beschouwen, kunnen de diepste taboes schuilen. Want wie durft te zeggen dat de keizer geen kleren aan heeft? Het vermogen om gedoe op tafel te krijgen, vereist een veilige cultuur waarin fouten en fricties geen bedreiging vormen maar kansen om te leren.

Geld: het hardnekkige taboe

Als er één onderwerp is dat in vrijwel alle culturen moeilijk bespreekbaar is, dan is het wel geld. We weten niet wat onze collega's verdienen, durven niet te onderhandelen over ons salaris en spreken met vrienden liever over existentiële kwesties dan over onze financiële situatie. Dit taboe heeft verstrekkende gevolgen voor de financiële weerbaarheid van mensen.

Seksualiteit en geweld: dubbele taboes

Sommige taboes zijn dubbel beladen. Seksualiteit is al moeilijk bespreekbaar, maar seksueel geweld nog veel meer. Het slachtoffer voelt schaamte, de omgeving weet niet hoe te reageren, en de samenleving heeft moeite om de realiteit onder ogen te zien. Toch is juist het doorbreken van deze stilte essentieel voor genezing en preventie.

De klassieker: taboes herkennen en doorbreken

Sommige boeken vormen een keerpunt in hoe we naar een onderwerp kijken. Ze bieden niet alleen inzicht, maar ook concrete instrumenten om anders te handelen. Zo'n werk verdient de status van klassieker omdat het tijdloos relevante kennis bevat over hoe taboes ons beperken en hoe we daar doorheen kunnen breken.

De dood: het ultieme taboe

In een samenleving die jeugd, gezondheid en vitaliteit verheerlijkt, is de dood het ultieme taboe geworden. We spreken niet over ons eigen sterven, en al helemaal niet over hoe we willen dat ermee wordt omgegaan. Toch is juist dit gesprek essentieel om waardig te kunnen leven en sterven.

Taboes in gesprek: het verschil tussen zwijgen en spreken

Het doorbreken van taboes is geen kwestie van alles maar openlijk bespreken. Het vereist tact, timing en vooral het vermogen om te luisteren. Verschillende perspectieven laten zien dat wat voor de één een bevrijdend gesprek is, voor de ander een nieuwe vorm van dwang kan worden.

De spanning tussen het respecteren van taboes en het doorbreken ervan is niet eenvoudig op te lossen. Wat voor de één een noodzakelijke bevrijding is, voelt voor de ander als een aanval op gekoesterde waarden. Laten we het er maar niet over hebben van Akwasi illustreert deze spanning door juist die onderwerpen te benoemen die we liever vermijden, zoals racisme en culturele verschillen.

Taboes doorbreken: een voortdurend proces

Het doorbreken van taboes is geen eenmalige actie maar een voortdurend proces van bewustwording, gesprek en verandering. Wat gisteren onbespreekbaar was, kan morgen vanzelfsprekend zijn – en omgekeerd kunnen nieuwe taboes ontstaan. De kunst is om alert te blijven op wat onuitgesproken blijft en waarom.

Verschillende perspectieven laten zien dat taboes functioneren op meerdere niveaus tegelijk: persoonlijk, organisationeel en maatschappelijk. Christel van der Horst en Jeroen Hindriks laten bijvoorbeeld zien hoe het taboe op seksualiteit doorwerkt in professionele settings, terwijl Rik Torfs juist de maatschappelijke dimensie verkent van wat wel en niet gezegd mag worden in de huidige tijdgeest.

Uiteindelijk gaat het doorbreken van taboes niet over het afschaffen van alle grenzen of het alles maar bespreekbaar maken. Het gaat om bewustwording: waarom zwijgen we over bepaalde onderwerpen? Wie heeft er belang bij dat stilte? En vooral: wat winnen we wanneer we dat wat onuitgesproken blijft toch ter sprake brengen?

De boeken en inzichten op deze pagina laten zien dat taboes weliswaar hardnekkig kunnen zijn, maar niet onveranderlijk. Van geld tot dood, van seksualiteit tot gedoe op de werkvloer – elk taboe kan worden verkend, begrepen en waar nodig doorbroken. Dat vraagt moed, maar levert vrijheid op: de vrijheid om authentiek te zijn, om vragen te stellen en om gesprekken aan te gaan die er werkelijk toe doen.