Klasse: een vergeten werkelijkheid

Het begrip klasse lijkt ouderwets, een overblijfsel van vervlogen tijden. Toch structureert sociale klasse nog altijd onze samenleving op ingrijpende wijze. Klasse gaat over meer dan alleen inkomen of vermogen. Het bepaalt welke kansen je krijgt, hoe je praat, wat je eet, waar je woont en zelfs hoe lang je leeft. In Nederland heerst al decennia het idee dat we in een klasseloze samenleving leven, waarin iedereen deel uitmaakt van een brede middenklasse. Die illusie maakt het des te moeilijker om over klasse te spreken.

De realiteit is weerbarstiger. Sociale ongelijkheid neemt toe, en klassenverschillen manifesteren zich op nieuwe manieren. Hoogopgeleiden vormen een aparte klasse met eigen codes en gewoonten. Mensen die sociaal stijgen voelen zich verscheurd tussen twee werelden. En overal ter wereld bepaalt klasse in hoge mate iemands levenskansen.

De net-niet elite: hoogopgeleiden onder druk

In Nederland is een nieuwe klasse ontstaan van hoogopgeleide, linksgeëngageerde professionals die werken in de publieke sector, de media of de cultuursector. Dylan van Rijsbergen noemt hen de 'net-niet elite' omdat hun positie, anders dan die van de vermogende elite, nooit helemaal zeker is. Hun kinderen erven geen vermogen maar moeten zelf studeren en hun weg vinden. Die onzekerheid vertaalt zich in angst voor sociale daling en enorme druk op kinderen om te presteren.

Het klassenbegrip is daarbij cultureel van aard geworden. Het gaat niet meer alleen om economische positie, maar ook om opleiding, smaak, taalgebruik en levensstijl. Wie de juiste culturele codes niet kent, stuit op onzichtbare barrières. Tegelijkertijd blijft de echte vermogende elite grotendeels buiten schot in het maatschappelijk debat over ongelijkheid.

Tussen twee werelden: klassenmobiliteit

Wie opgroeit in een arbeidersgezin en doorleert, maakt een enorme reis. Zo'n klassenmigrant komt terecht in een wereld met andere normen, andere taal, andere gewoonten. De belofte van sociale mobiliteit klinkt mooi, maar het werkelijke proces is vaak pijnlijk. Sociale stijgers voelen zich vaak verscheurd tussen hun wereld van herkomst en hun nieuwe omgeving.

In Nederland was lange tijd sprake van een brede middenklasse waarin iedereen zich kon thuisvoelen. Die mythe maakte klassenongelijkheid onzichtbaar. Mensen uit lagere milieus krijgen vaker een lager schooladvies, terwijl kinderen uit welgestelde gezinnen via bijlessen en huiswerkbegeleiding hun kansen vergroten. De toegang tot hoger onderwijs is minder gelijk dan we graag denken.

Klasse als identiteit

Klasse is niet alleen een kwestie van geld of opleiding. Het is ook een deel van onze identiteit, van hoe we onszelf zien en hoe anderen ons zien. Klasse bepaalt welke mogelijkheden we krijgen, maar ook hoe we die mogelijkheden waarnemen. Iemand die is opgegroeid in armoede zal zelfs met een goed inkomen nog steeds iets van die onzekerheid met zich meedragen.

Klasse, racisme en intersectionaliteit

Klasse werkt niet op zichzelf, maar is verweven met andere machtsverhoudingen zoals racisme en seksisme. In Nederland heeft klasse een kleur, zoals Anousha Nzume en Reni Eddo-Lodge betogen. Klassenongelijkheid kan niet los worden gezien van raciale ongelijkheid. Ook binnen de feministische beweging speelt klasse een cruciale rol, zoals bell hooks laat zien.

De feministische beweging werd lange tijd gedomineerd door witte, hoogopgeleide vrouwen. bell hooks toont aan hoe klasse en ras de feministische strijd beïnvloeden en bepleit een feminisme dat alle vrouwen omvat.

Klasse in wereldperspectief

Klassenverschillen manifesteren zich over de hele wereld. In India zijn de contrasten tussen extreme armoede en extravagante rijkdom enorm. In Londen bepaalt je klassenachtergrond of je toegang krijgt tot de wereld van de financiële elite. Deze verhalen maken voelbaar hoe klasse levens vormgeeft.

Ongelijkheid begrijpen en bestrijden

De groeiende ongelijkheid is een van de belangrijkste uitdagingen van onze tijd. Economen, filosofen en sociologen zoeken naar verklaringen en oplossingen. Hoe groot is de ongelijkheid werkelijk? Wat zijn de gevolgen voor onze samenleving? En vooral: wat kunnen we eraan doen?

Wetenschappelijk onderzoek naar klasse levert belangrijke inzichten op. Antropologen bestuderen hoe sociale categorieën gemeenschappen structureren. Psychologen tonen aan dat ongelijkheid niet alleen meetbaar is in cijfers, maar ook voelbaar is in hoe mensen zichzelf zien.

De relevantie van klassenanalyse vandaag

Het begrip klasse is niet achterhaald. Integendeel, het is een onmisbaar instrument om onze samenleving te begrijpen. Wie de werkelijkheid van klassenongelijkheid ontkent, maakt het alleen maar moeilijker om daar iets aan te veranderen. De boeken en inzichten op deze pagina laten zien dat klasse springlevend is, zij het in nieuwe vormen.

Van de net-niet elite in Nederland tot de extreme klassenverschillen in India, van transklasses die tussen twee werelden leven tot de verwevenheid van klasse met racisme en seksisme: overal speelt klasse een cruciale rol. Het is tijd om daarover open en eerlijk te spreken. Alleen dan kunnen we werken aan een samenleving waarin klassenachtergrond niet langer bepalend is voor iemands levenskansen.